Profile bak

Gözden Kaçmasın #11

Tevfik Uyar
Tevfik Uyar
On birinci haftadan herkese merhaba!
On bir… Bu sayıyla ilgili en popüler kültür öğesi herhalde futbol takımı nüfusu olsa gerek. Yeni bir baba olarak kötü espri yapma hakkımı kullanıyor ve “bugüne kadarki bültenlerden bir futbol takımı çıkar” diyorum. Hahaha… (Evet, tamam, çok kötüydü… Espri bile değildi. Tamam ya… Tamam…).

Birkaç haber
OneWeb'in iletişim uyduları 200 kg ağırlığında ve hemen hemen 1 metreküp boyutlarında
OneWeb'in iletişim uyduları 200 kg ağırlığında ve hemen hemen 1 metreküp boyutlarında
Çoklu “uzay süpürgesi” üretim bandına girdi
İngiltere merkezi Astroscale şirketi geniş bant internet hizmetleri sağlayıcısı OneWeb için geliştirdiği ilk uzay süpürgesi prototipi ELSA-M'nin üretimine başladı. Uzay süpürgesinin amacı, alçak Dünya yörüngesinde ömrünü doldurmuş olan iletişim uydularını emniyetli bir şekilde yörüngeden uzaklaştırmak. OneWeb uzaydan internet hizmeti sağlayabilmek için şu ana dek 450 tane uydu gönderdi ve yıl sonuna kadar bu sayı 648'e ulaşacak. Elbette bu kadar uydu gönderen OneWeb, uyduların arıza yapması ya da hizmet süresinin sona ermesi halinde onu nasıl yörüngeden temizleyeceğini de hesaplamak zorundaydı. Nitekim Astroscale ve OneWeb bu projeyi ESA (Avrupa Uzay Ajansı) Ortaklık Programı kapsamında birlikte geliştirdiler. Aslında OneWeb, 5 ila 6 yıl olan görev süresi sonunda uydular kendi kendini yörünge dışına atabilsin diye, onları yakıt ve iticilerle donatmış durumda ancak bu sistemlerin çalışmaması halinde, ELSA-M'nin uyduyu tutup sürükleyebileceği manyetik veya mekanik çıpaları da mevcut. Eğer ELSA-M başarılı olursa tek bir görevde birden çok uyduyu yörünge dışına itebilen ilk uzay süpürgesi olacak.
Bilinen ilk erkek trilobit
Bir belgeselde duymuştum; anlatıcı eğer bundan 500 milyon yıl önce uzaylılar dünyaya inmiş olsalardı, trilobitleri dünyanın kralı zannederlerdi diyordu… Antik deniz fosil kayıtlarına göre, trilobitler ortaya çıktıkları 520 milyon yıl öncesinden sonra 300 milyon yıl boyunca bütün antik denizlerin hakimiyetini ellerinde tutmuş. Dolayısıyla bu dönemdeki hangi kalıntıya bakılırsa içinden trilobit fosili çıkıyor. Sayıları bu kadar fazla olunca da evrimin laboratuvar nesneleriymişçesine izler bırakmışlar. Bugüne dek tuhaf şekillerde evrim geçiren 20 bin farklı tür trilobit keşfedilmiş… Ancak son keşifte, ilk kez “erkek” olup, üzerinde de üremeyle ilişkili uzantılar barındıran bir trilobit bulunmuş. Uzantıların çiftleşme sırasında dişiyi tutmaya yaradığı düşünülüyor.
MIT araştırmacıları: Şaşırtıcı olaylar gerçekten de öğretici
Bazı öğretmenler, öğrencilere bilgiyi onları şaşırtarak vermenin öneminin farkındadırlar. Bunu kimi zaman bir deneyle, kimi zamansa muzip bir soru sorup, meraklandırıp, onun umulmadık yanıtını vererek yaparlar (en azından benim yöntemlerim bunlar). MIT araştırmacıları sıçanlarla yaptıkları deneylerle şaşırtıcı olaylara beynimizin nasıl tepki verdiğini araştırmış bu sırada salgılanan nöroepinefrinin öğrenmeyi desteklediğini açık bir şekilde ortaya koymuşlar. Şaşırıp heyecanlandığımız zaman beyin sapımızdaki bir çekirdek olan locus coeruleus'un nöroepinefrin salgılandığı zaten biliniyordu. Önceki araştırmalar bu nöroepinefrinin beynin diğer uzak köşelerini dahi etkilediğini de göstermişti ama bu araştırmayla birlikte bu sürecin gerçekten de öğrenme sürecini takviye ettiği anlaşılmış oldu.
Paylaşmasam olmaz
Bu hafta bu başlık altında sizlere yukarıda sunduğum son haberle ilgili bir paylaşımda bulunacağım.
Ünlü fizikçi Chris Bishop, aşağıdaki deneyle fizik yasalarının ne kadar güvenilir olduğunu göstermek istiyor. Herhalde salgıladığınız nöroepinefrin sayesinde, atmosferik sürükleme kuvvetinin varlığını, potansiyel enerjinin bir kısmı kinetik enerjiye dönüşürken, bir kısmının da bu sürükleme sebebiyle ısı enerjisine dönüşüp kaybolduğunu bir daha asla unutmazsınız :)
Swinging Ball of Death
Swinging Ball of Death
Sussam gönül razı değil
Bu hafta bir düz dünyacı tarafından “uçak nedir bilmiyorsan takip et…” çağrısıyla uçak nedir öğrenmeye davet edildim :) Bir uçak mühendisi olarak buna gerçekten ihtiyacım var doğrusu(!).
Söz konusu arkadaşın define bulmuşçasına atladığı ve bundan “bütün uçakların düz ve dönmeyen dünyaya göre tasarlandığı” iddiasına kaynaklık eden rapor, 1988 tarihli bir “Doğrusal Uçak Modeli"nin modelin kısıtlılıklarının belirtildiği özet sayfası.
Uçak modelleri birer matematiksel settir. Basitçe açıklamak gerekirse, bu model sayesinde bir hava aracına hangi kuvvet uygulandığında nasıl tepki vereceğini ya da bir uçuş görevi boyuncaki davranışını verebilir. Amacınıza bağlı… Eğer Microsoft Flight Simulator oynadıysanız, neticede orada uçurduğunuz hava araçlarının da matematiksel bir modeli vardır. Bu model sayesinde sizin joystick ya da klavye ile verdiğiniz bir takım komutlar neticesinde o da size bir tepki verir (hızlanır, yavaşlar, yalpalar, yunuslar vb.). Kısacası adı geçen araştırmacı ve mühendisler doğrusal bir uçak modeli hakkında çalışma yapmışlar ve model:
(i) sabit kütleye sahip olduğu (uçuş boyunca kütlesi değişmediği),
(ii) düz dünya üzerinde uçtuğu (seyir sırasında yerçekimsel etkilerin değişmediği ve
(iii) dönmeyen bir dünya üzerinde uçtuğu (seyir sırasında atmosferik jet akımlarının olmadığı)
gibi kısıtlılıklara sahip. Model dediğimiz şey de zaten bir anlamda budur: Gerçeği en iyi şekilde temsil etmeye çalışır ama hiçbir zaman gerçeğiyle aynı olamaz zira gerçek öngörülemeyecek kadar kaotik ya da karmaşık olabilecekken, model neden sonuç ilişkilerini saptamanız için bir miktar basitleştirilmiş olabilir.
Burada dikkat çekmek istediğim tek konu “güdümlü düşünce” konusu. Sözgelimi…
Mevcut bilgi durumumuz şöyle olabilir: Model nedir; bilgimiz yok. Bir modelin kısıtlılık ve varsayımları olur mu? Olursa bu nasıl belirtilir? Bunu da bilmiyoruz. NASA araştırmacıları orada yaptıkları araştırmaları ne şekilde sunar? Bunlar NASA'nın ulaştığı nihai gerçekler midir? Bu konuda nihai bir gerçeğe ulaşılıp ilan edilebilir mi? Bu bir modelle yapılabilir mi? 1988'de yayımlanmış bir NASA yayınındaki modelde bu kısıtlılıklar kullanılmış diye bütün uçakların düz dünya ve dönmeyen dünyaya göre üretildiği iddia edilebilir mi? Bu soruların hiçbirinin yanıtını bilmiyoruz. Fikrimiz yok; çünkü başından sonuna hiçbir basamakta (bilimsel yayın, rapor, modelleme, havacılık, uzay) hiçbir bilgimiz yok.
Bu olabilir… Bu nedenle yanlış çıkarımlarda bulunmak da olağan olabilir (gereksiz özgüveni ihmal edelim).
O halde…
  • Neden (ii) ve (iii). varsayımı iştahla kabul ederken, (i). varsayımı es geçiyoruz? Bu NASA raporu tamamıyla doğru, havacılığın incili, uçak üretiminin levh-i mahfuzu sayılacaksa eğer, “uçaklar aslında uçarken YAKIT YAKMIYOR! Kütleleri hep sabit ve sizi kandırıyorlar” sonucunu da çıkarmamız gerekmez miydi?
  • Düz dünyacılara göre NASA yılanın başı, tüm “küre dünya” yalanının merkezi, insanlığı kandıran organizasyonun sahibidir… Peki… NASA neden bir anda muteber hale gelip “aslında tüm uçakların düz dünyaya ve dönmeyen dünyaya göre üretildiği” bilgisinin müspet kaynağı haline geliyor?
Daha önceki yazı ve yayınlarımda da dikkat çektiğim üzere, komplo teorisi kafası güdümlü düşünceyi beraberinde getirir ve çelişkili bilgilere aynı anda inanmanıza yol açar. Güdümlü düşünce, sizi burada (i)‘i ihmal edip, sadece (ii) ve (iii)'ü doğru saymakta bir tutarsızlık görmez. Daha da vahimi, NASA'yı her yerde küre dünya görüntüleri üreten, ISS'e balık gözü kamera koyan, insanlığı kandıran baş yalancı ve düşman ilan ederken, başka bir tweet'te onu bilginin otoritesi kılıp, “bak NASA ne diyor? Bütün uçaklar hede hödöymüş” demeyi de çelişkili bulmazsınız. Madem NASA yalancı… Bu raporla sizi kandırıyor olamaz mı?
Meraklısı için söylüyorum: Tabii ki de var. Şans eseri ve kısmen haklı olduğu nokta, bu kadar karmaşık hesaplamaların elle yapılamaya kalkışılsa epey zor olacağı ve vakit gerektireceği… Ama taa benim öğrencilik zamanımdan bildiğim bir çok araç, size gerçek bir geoid dünya modelinde gerçek atmosferik modellerde hesap yapmanızı sağlıyor. Bir örneğini aşağıya bırakıyorum…
Aerospace Toolbox - MATLAB
Bu arada… Uçak performans hesaplamaları zaten her daim dünyanın şekil ve dönüş yönünü hesaba katar. Bindiğiniz herhangi bir yolcu uçağı kalkmadan önce bir uçuş harekat planının tam olarak bunları hesaba katarak oluşturduğu bir “operasyonel uçuş planı” ile kalkar. Pilot yol boyunca konum ve yakıt miktarını bu plan üzerinden takip eder…
Kıssadan hisse: Yabancısı olduğunuz bir konuda, bulduğunuz bir cümleyi anlamadan ona define bulmuş gibi atlarsanız, bu sadece cehaletinizi ortaya dökecektir.
Duyurular
Son kitaplarımdan ÇÖZÜLME ve SAFSATALAR, Storytel'de e-kitap olarak yayımlanıyor… Çözülme'nin şu an seslendirme aşamasında olduğunu ve yakında sesli kitap olacağını da kıvançla duyurmak isterim :)
Yazar - Tevfik Uyar - Storytel
Devamı...
Bir haftayı daha geride bıraktık! Yenisi yayımlandığı zaman bu bülteni e-posta olarak almak isterseniz şu formu kullanarak abone olabilirsiniz.
Elbette sevdikleriniz de okusun istiyorsanız, onlara da aynı tavsiyede bulunabilir ya da bu bülteni -e-posta olarak aldıysanız- iletebilirsiniz.
Hepinize iyi haftalar diliyorum.
Bu konuyu sevdin mi? Evet Hayır
Tevfik Uyar
Tevfik Uyar @tevfik_uyar

Bilim(+kurgu) Yazarı & Bilimsel Şüpheci, PhD. @HBT_Dergi @Yalansavar / @AcikBilim.

Abonelikten çıkmak için buraya tıkla.
Bu bülteni yönlendirirseniz ve beğenirseniz, abone olabilirsiniz: buraya.
Created with Revue by Twitter.
Istanbul