Profile bak

Gözden Kaçmasın #13

Tevfik Uyar
Tevfik Uyar
13. sayıdan merhaba. 3 ayı geride bıraktık ve istikralı bir şekilde bu bülteni göndermeye devam ediyorum. Benim için iyi haber…
Burada sayılardan bahsetmek de bir tür alışkanlık haline geldi. 13'ün bazı kültürlerde uğursuz addedilmesi çok ilginç. Bazı insanlar buna öyle inanıyor ki literatürde triskaidekaphobia olarak tanımlanan bir “13 fobisi” var. Kimi otellerde 13. kat yok (12'den direkt 14'e atlıyor) ya da 13 numaralı oda yok!
13'ün neden uğursuz sayıldığıyla ilgili çeşitli teoriler var: İsa'nın son yemeğindeki 13. kişi Yahuda'nın İsa'ya ihanet etmesi, bazı yıllar bir yıl boyunca 13 dolunay görülmesi (ve o yıllardaki olumsuz olayların buna yorulması), bazı antik kültürlerde kadınların bir yılda 13 kez adet görmesi ve 13'ün kadınlığı temsil etmesi (ve tabii buna sıcak gözle bakmamaları) gibi…
Bu durum kendini kanıtlayan kehanetlerle desteklenebilir. Eğer 13'ün uğursuzluğuna yürekten inanırsanız, iş görüşmesinde 13. sıraya düştüyseniz, ya da ayın 13'ünde uzun yola çıkarsanız stresiniz de yüksek olur ve başarısız bir iş görüşmesi ya da kaza yapma riskiniz artar. Bu riskler gerçekleştiğinde de inancınız perçinlenir.
Tabii, uğur ve uğursuzluk kavramlarına inanmadığınızda bunların hiçbir önemi olmaz :)

Birkaç haber
Belçika'da insanlar ölülerini gömüyor. Ressam: PIERART DOU TIELT Wiki Commons, (Alıntı: Science news)
Belçika'da insanlar ölülerini gömüyor. Ressam: PIERART DOU TIELT Wiki Commons, (Alıntı: Science news)
Meşhur kara vebanın kökleri Orta Asya'da
Yeni bir araştırma 1346'dan 1353'e kadar Avrupa'yı kasıp kavuran meşhur kara veba salgınının (“black death”) on yıl önce Orta Asya'da başladığını ortaya koydu. Kırgızistan'da 1338 ve 1339'da ölmüş çok sayıda insanın gömüldüğü bir mezarlıktaki kalıntılardan örnek toplayan araştırmacılar kalıntıların dişlerinden topladıkları bakteriyel DNA örneklerinden veba bakterisi Yersinia pestis‘in genomunu komple yeniden inşa etmeyi başardılar. Bulgular, ölümlerin pik yaptığı 1338 ve 1339 yıllarında salgına dönüşen Orta Asya vebasının Avrupa'daki salgında başrol oynayan bakterinin direkt olarak atası olduğunu gösteriyor.
Bu arada: Avrupalıların o dönemde Jüpiter ve Satürn'ün kavuşmasından kaynaklandığını sandıkları veba salgını hakkında bugünkü astrologlar da benzer düşüncelere sahip… Görüldüğü üzere Jüpiter ve Satürn kavuşumundan yıllar önce de aynı şiddette veba salgını vardı. Sadece Avrupa'da değildi :)
Ağır COVID-19 ile ilişkili genler bulundu
Sheffield Üniversitesi'nden araştırmacılar COVID-19'u ağır geçirmeyle ilişkili olabilecek 1370 gen varyantı tespit ettiler. Yapay zeka yardımıyla hayatını kaybeden ya da solunum cihazı desteği alacak kadar hasta olan 5100 kişinin verisini bugüne dek hiç pozitif almamış (ve aşısız) 1.4 milyon insanınkiyle karşılaştıran araştırmacılar, bu kişilerin %77'sinde bazı gen varyantlarının ortak olduğunu bulmuşlar. Genler bağışıklık sisteminin bir parçası olan NK ve T-hücreleriyle ilişkili. Benzer iki veri setinde de bu genler öne çıktığı için COVID-19'u nasıl atlatacağımızla ilgili olan rolleri gittikçe güçleniyor. Sonuçlar doğrulanırsa COVID-19 kaparsanız ağır geçirip geçirmeyeceğinizi söyleyen testler ortaya çıkabilir.
Tedavisi zor kanserler için yeni molekül
Texas üniversitesinden araştırmacılar tedavisi zor kanser hücrelerini öldüren yeni bir molekül buldular. Kanser hücrelerinin daha önce hiçbir ilacın hedeflemediği zayıflığını kullanan madde, izole edilmiş insan kanser dokusunda ve farelerde geliştirilmiş insan kanser hücrelerinde etkinlik göstermeyi başardı. Etken maddenin çalışma mantığı, hızlı çoğalan kanser hücrelerinin endoplazmik retikulumda stres yaratması sebebiyle normal bir hücreye oranla çok daha fazla LIPA (Lizozomal Asit Lipaz A) ortaya çıkması. ERX-41 adı verilen yeni molekül LIPA'lara bağlanıyor ve LIPA bolluğuna sahip kanser hücreleri ölürken, sağlıklı hücrelere zarar gelmiyor.
Paylaşmasam olmaz
Evinizi hamam böcekleri bassın ister miydiniz?
Sizlerle paylaşmak istediğim ilginç bir haber gördüm. ABD'li Pest Informer adlı bir şirket, hamam böceklerinden kurtulmaya yarayan bir takım yöntemleri 30 gün boyunca test etmek ve bunların video kaydını almak için, 100 adet Amerikan Hamamböceği salabilecekleri bir beş ila yedi gönüllü ev arayışındaymış. Şirket bunun için gönüllü olacak ev sahibine $2000 dolar ödemek istiyor ama şartları var: Ev sakinleri en az 21 aşında olmalı, evin sahibi olmalı ya da sahibinden rıza verdiğine dair bir yazı almalı, çalışma boyunca hamam böcekleriyle mücadele için başka hiçbir yönteme başvurmamalı… İşin garibi, şirket pek gönüllü bulamayacağını düşünürken bir haftadan kısa bir sürede 2500 başvuru almış… (Ne kadar ödeselerdi kabul ederdiniz? Bir düşünün.).
Geçmişten notlar...
Bilim ve Teknik dergisinin Eylül 1970 tarihli 34. sayısında yukarıdaki tabloyla karşılaştım. Verili sözlere puan mı verdirmiş? Yoksa insanlardan beğendiği atasözlerini yazmalarını mı istemiş? Anlayayım diye araştırmanın orijinalini bulayım dedim ama Davis Starch adlı birine dahi ulaşamadım! Starch'ın aynı zamanda “nişasta” anlamına gelmesi arama motorunun aklını epey karıştırıyor! Davis marka mısır nişastası da arama sonuçlarını fazlasıyla domine ediyor! Her neyse…
Yukarıdaki deyim, atasözü ve özdeyişler hemen her dilde bir şekilde karşılığı olan ifadeler… Herhalde insanlığın ortak değer ve beklentilerini temsil ettiğini ya da iyi ve huzurlu bir yaşam için temel prensipleri teşkil ettiğini söyleyebiliriz. O dönemdeki Bilim ve Teknik yazarı, cismini bir türlü bulamadığım Starch'ın araştırmasındaki özdeyişleri direkt tercüme etmeyi yeğlemiş. Hemen hepsi için Türkçede yerleşik eşdeğerlerini bulmak mümkün sanıyordum ama tek tek düşününce bulamadım. Bulabildiklerim şöyle (bana göre en benzerinden en az benzerine):
9. Ainesi işidir kişinin, lafa bakılmaz.
7. Önemli olan niyettir.
1. İyilik yap, iyilik bul.
10. Tevekkelin gemisi batmaz.
Sussam gönül razı değil
Çinliler uzaylı mesajı mı buldu?
15 Haziran'da Bloomberg'de bir haber çıktı: Haberde, Çin devlet destekli Science and Technology News sitesinde Çinlilerin 500 metrelik Sky Eye teleskobuyla “uzaylı medeniyete ait” bir sinyal yakalamış olabileceği haberinin yayınlandığı, ancak daha sonra bilinmeyen bir nedenle bu haberin kaldırıldığı yazıyor.
Elbette ziyadesiyle heyecanlı bir haber hakkında yapılmış başka bir haber… Ve komplo teorilerini de besleyecek nitelikte.
Gerçek fikrimi sorarsanız ben de Çin'in böyle bir keşif yapması halinde bunu hemen dünya bilim camiasıyla paylaşacağını filan düşünmüyorum. Çin'in bilimsel araştırmalara getirilen etik sınırlarla da, bilimsel araştırmalarının gerektirdiği etikle de pek bir ilgisi yok gibi görünüyor. Etiktir, değildir bir yana, Çin'in bazı konularda dünyayla istişare etmek gibi bir derdi yok desem daha doğru olur. Hatırlarsanız daha önce Çin'de CRISPR-CAS9 yötnemiyle HIV'ye dirençli ikizlerin doğduğu haberi bilim dünyasının altını üstüne getirmişti.
Ancak bu haberin önce bir web sitesinde yayımlanması ama ardından silinmesi de çok acemi işi değil mi? Yani dünyayla paylaşılmak istenmeyen bir sır hatayla bir web sitesinde ulaşmış, ardından yetkililer böylesine büyük bir sırrı aslında paylaşmak istemeyeceklerini fark etmiş ve haberi kaldırtmış mı?
Olması mümkün görünmekle birlikte, çok fazla varsayım içerdiği için Occham'ın usturası haberin bir yanlış anlama veya tık avcılığı olabileceği yönünde çalışıyor gibi geliyor bana.
CNET'ten Jackson Ryan da bu konu hakkında şunları söylüyor:
  • Söz konusu haberin yayımlanmasından bir hafta önce zaten teleskobun son derece olağandışı bir radyo ışıması tespit ettiği bilgisi kamu oyuyla paylaşılmış.
  • Bu tür olağandışı sinyal haberleri hakkında medyada muhakkak “uzaylı sinyali olabilir” yorumu yapılıyor. Muhtemelen buradaki durum da bu.
Nitekim CNET, haberde adı geçen bilim insanı Zhang Tong-Jie'ye (kendisi Sky Eye ile yürütülen SETI projesinin başında) ulaşmış ve Tong-Jie, sinyalin dünya kaynaklı bir radyo dalga etkileşimi olduğunu söylemiş…
Tabii -aklınızı karıştırmak gibi olmasın da- söz konusu Çin olunca yine de insan bir şüphe etmiyor değil…
Galiba haberin doğru olmasını çok arzu ettiğimden benim de aklım karışıyor.
Devamı...
Bir haftayı daha geride bıraktık! Yenisi yayımlandığı zaman bu bülteni e-posta olarak almak isterseniz şu formu kullanarak abone olabilirsiniz.
Elbette sevdikleriniz de okusun istiyorsanız, onlara da aynı tavsiyede bulunabilir ya da bu bülteni -e-posta ile aldıysanız- onlara iletebilirsiniz.
Hepinize iyi haftalar diliyorum.
Bu konuyu sevdin mi? Evet Hayır
Tevfik Uyar
Tevfik Uyar @tevfik_uyar

Bilim(+kurgu) Yazarı & Bilimsel Şüpheci, PhD. @HBT_Dergi @Yalansavar / @AcikBilim.

Abonelikten çıkmak için buraya tıkla.
Bu bülteni yönlendirirseniz ve beğenirseniz, abone olabilirsiniz: buraya.
Created with Revue by Twitter.
Istanbul